Surowce drzewne: Jesion

Surowce drzewne: Jesion

Walory drewna jesionu to temat, który można zgłębiać godzinami. Nic zatem niespotykanego w tym, że ów barwny, wytrzymały, a zarazem neutralny surowiec cieszy się niebywałą popularnością od wielu lat. Mamy tu do czynienia ze szlachetnym gatunkiem drzewa, a tak wielki na niego popyt bierze się z wysokiej jakości otrzymywanego zeń drewna. Według ostrożnych szacunków, jesion zawitał na Ziemi ok. 10 mln lat temu; może więc pochwalić się obecnością w loży najstarszych gatunków drzew. Należy do seniorów nie tylko w ewolucyjnej skali czasu; drzewo to może przeżyć nawet do kilku stuleci. Swoistym standardem jest osiągnięcie lat trzystu – co do rozmiarów zaś, jesion osiąga średnio 30-35 metrów wysokości i do półtora metra w pierśnicy. Obecnie, najstarszy polski jesion rośnie na Kaszubach (Motarzyno) – jego szacowany wiek wynosi ok. 410 lat, jest wysoki na 28 metrów, w obwodzie ma 715 cm, zaś w pierśnicy 227,5 cm. Jesion wyniosły uważany jest za najwyższe rodzime drzewo liściaste w Europie. Osobnik rosnący w Białowieskim Parku Narodowym mierzy ponad 40 metrów i jest najwyższym odnotowanym aktualnie (dane z 2011) drzewem liściastym w Rzeczypospolitej. Słowianie, ale też inne ludy, otaczali jesiony kultem porównywalnym do czci wobec dębów. Drzewa te wykorzystywane są przez górali do ochrony przed wiatrem halnym; posadzone blisko domostw świetnie się z tego zadania wywiązują i powodują też, że słusznie kojarzymy Zakopane z dużą ilością jesionów. Gdy wikingowie dotarli do Anglii, szybko zaczęli być nazywani „ashmen” – to właśnie od drewna jesionu, z którego przybysze wykonywali lance i łuki. Jakby tego było mało, jesion jest też rośliną o działaniu leczniczym; przede wszystkim żółciopędnym i moczopędnym. Naparu z liści jesionu używano jako środka przeczyszczającego i poprawiającego metabolizm, a i również do leczenia reumatyzmu. Jesion wpisuje się więc w poczet drzew o niezwykłych właściwościach.

 

WYSTĘPOWANIE
Rodzaj „jesion” to nazwa zbiorcza dla ok. 60 gatunków, z których w Polsce rdzenny jest tylko jeden, czyli wspomniany już jesion wyniosły. To również definitywnie najbardziej powszechny u nas gatunek jesiona – tuż za nim plasuje się dobrze zasymilowany imigrant: sprowadzony z Ameryki Północnej, jesion pensylwański. Owo niewielkie, sadzone głównie w roli dekoracji drzewo, wyróżnia się wśród innych jesionów zwłaszcza (pojawiającym się już w drugiej połowie września) bardzo efektownym, jaskrawożółtym zabarwieniem liści; jesiony tymczasem znane są generalnie z braku przebarwienia. Przypominający jesiona pensylwańskiego – do tego stopnia, że także często z nim mylony – jest o wiele rzadszy w Polsce jesion amerykański. Pomylić można się dość łatwo, jeśli jest się przekonanym, że jesiony pensylwańskie widziało się jak dotąd tylko w młodej wersji; nic podobnego, one zachowują niski wzrost przez całe życie – jesion amerykański natomiast jest znacznie wyższy (do 25 m). U nas spotykany rzadko, w Ameryce Północnej jest jednak najważniejszym gatunkiem jesiona. Z innych podobnie rzadko występujących w Polsce gatunków wymienić można jesiona wąskolistnego – drzewo rosnące naturalnie w płd. i częściowo wsch. Europie, dysponujące liśćmi o lancetowatych listkach i purpurowobrunatnymi, szaro owłosionymi zimowymi pąkami. Wspomnieć trzeba też o  pochodzącym z płd. Europy i płd-zach. Azji jesionem mannowym, którego specyficzną cechą jest wydzielanie specjalnego soku w miejscach uszkodzonych – sok ten, krzepnąc, tworzy tzw. mannę, czemu zawdzięcza swoją nazwę. Ogólnie rzecz biorąc, w naszym kraju najczęściej występują jesion wyniosły i jego odmiana jednolistna oraz opisany właśnie przed chwilą jesion mannowy.

Sadzony jest on często jako drzewo ozdobne; przy ulicach i w parkach. Najliczniej występuje jednak w wilgotnych lasach łęgowych oraz w górach, gdzie rośnie aż do 1000 m. n.p.m. Siewki i młode rośliny są wybitnie cieniolubne, duże drzewa należą natomiast do roślin światłolubnych. Wymagania glebowe jesionów wahają się od niskich (choćby j. pensylwański) przez umiarkowane (większość gatunków), aż do całkiem wysokich (np. j. wyniosły), ale za to wszystkie cechują się odpornością na mróz. Z reguły rosną one optymalnie na glebach głębokich, żyznych oraz bogatych w składniki pokarmowe, ale też wilgotnych czy wręcz mokrych; nie jednak ze stagnującą wodą.

Naturalny zasięg jesionu wyniosłego stanowi strefa umiarkowana półkuli północnej, która obejmuje większość Europy – od wybrzeży Atlantyku na zachodzie do rzeki Wołgi na wschodzie, z wyłączeniem skrajnych północnych i południowych części Starego Kontynentu. Północna granica naturalnego zasięgu dochodzi do 64° szerokości geograficznej północnej w Norwegii, południowa zaś osiąga 37° w Iranie. W regionach górzystych jesion występuje w Pirenejach na wysokości 1750-1800 m n.p.m. i w Alpach  Szwajcarskich (na 1630 m n.p.m). W Azji (konkretnie, w Iranie), spotykany jest na o wiele wyższych położeniach; do 2200 m n.p.m.

 

CHARAKTERYSTYKA
Jesion wyniosły – bo to on dominuje w naszych rodzimych stronach – to wysokie drzewo liściaste o luźnej, jajowato-stożkowej koronie; już sama jego nazwa „wyniosły” jest nawiązaniem do jego strzelistej i wysokiej, a dzięki temu wybitnie eleganckiej sylwetki, za sprawą której bywa on nazywany „arystokratą wśród drzew”. Budowę anatomiczną drewna jesionowego cechuje silna charakterystyczność. Obfituje ono w wielkie naczynia, rozrzucone w obrębie warstwy drewna wczesnego. Naczynia są bardzo liczne i pozwalają, pomimo braku innych wskaźników, odróżnić dokładnie pojedyncze słoje roczne, stanowiąc główny czynnik rozpoznawczy co do wieku. Drewno jesionowe ma wąski biel, zabarwienie od jasno- lub ciemnożółtej do jasnobrązowej. Jesion stanowi gatunek pierścieniowo- naczyniowy o zabarwionej i niezabarwionej twardzieli, a więc leaves-141592w drewnie z młodego okazu dość trudno jest odróżnić twardziel i biel. Drewno ze starego drzewa nie przysparza takich problemów: twardziel niezabarwiona posiada tę samą barwę, co biel, zabarwiona natomiast przybiera kolor brązowy lub brunatny. Jesion odznacza się niezwykle wyraźnym rysunkiem słojów, jego drewno ma natomiast kolor słomkowy, nieregularnie wybarwiony, o rysunku słoistym, pręgowanym i bardzo dekoracyjnym. U dojrzałych drzew może powstawać tzw. „czarne serce”, czyli ciemna plama na drewnie twardzielowym; jej występowanie zależy od indywidualnych właściwości drzew oraz stanowiska; jej obecność obniża w każdym razie ekonomiczną wartość drewna.

Jesion wyniosły początkowo rośnie bardzo szybko, a osiągając ok. 100 lat przestaje rosnąć wzwyż. Owocowanie ma miejsce dopiero w wieku 30-40 lat. Charakterystycznymi cechami jesionów są naprzeciwległe, nieparzystopierzaste liście i owoce w formie zebranych w gęste wiązki tzw. samar, czyli pojedynczych, języczkowatych skrzydlaków. Liście są złożone, o ogonkach do 15 cm długości; składają się z 7-13 lancetowatych listków krótkoogonkowych, zaostrzonych – o brzegach piłkowanych do 10 cm. Listek szczytowy ma dłuższy ogonek. Z wierzchu świeżozielone, od spodu zaś jaśniejsze, na głównych nerwach – lekko owłosione. W trakcie rozwoju czerwonawobrązowe, a jesienią – żółtawozielone. Niezmiernie często jednak liście na jesieni spadają z drzewa, kiedy jeszcze są zielone. Kwiaty rozkwitają przed pojawieniem się liści i zebrane są w niepozorne wiechy. Owoce jesionu zwisają w dużych pęczkach z gałęzi; niedojrzałe są zielone, później żółkną, a następnie brązowieją. Są to spłaszczone orzeszki ze skrzydełkiem, które umożliwia im bycie rozsiewanymi przez wiatr. Nasiona opadają z drzew od jesieni aż po całą zimę i niejednokrotnie zostają na gałęziach nawet do wiosny. Podczas zimy na gałęziach lokują się czarne pąki, ustawione nakrzyżlegle. Kwiaty jesionów, w przeciwieństwie do większości pozostałych roślin należących do rodziny oliwkowatych, są na ogół drobne i nie posiadają korony, a czasami też kielicha. Kwiaty są jednopłciowe albo obupłciowe, wiatropylne lub owadopylne. Po opadnięciu nasion, muszą one przeleżeć jeszcze rok w ziemi, zanim zaczną kiełkować.

System korzeniowy pozostaje na ogół płaski, ale dosyć głęboki, rozłożysty i bardzo silnie rozgałęziony i mocno wyjaławiający glebę. Pień drzew rosnących – szczególnie w zwarciu leśnym – jest dobrze wyrośnięty, długi oraz prosty. Pierwsza gałąź korony może mieć swój początek na wysokości ponad 20 metrów. Paleta barw kory młodych drzew rozciąga się od koloru popielatego do srebrzystoszarego; jest gładka, a z wiekiem staje się brunatnoszara do czarnawej i niezbyt głęboko, podłużnie bruzdowana. Gęsto upakowane bruzdy tworzą na pniu i starych konarach typowy dla jesionów, siatkowaty wzór.

 

WŁAŚCIWOŚCI
Jesion zajmuje pierwsze miejsce, jeśli chodzi o gatunki pozyskiwane w małej ilości. Jego drewno jest trwałe (37-43 MPa w skali twardości Brinella). Jest zaszeregowany w III grupie twardości drewna według Brinella, co lokuje jesion w tej samej kategorii twardości, co chociażby dąb, buk czy mahoń. Nie bez powodu górale upodobali sobie jesion jako „ochronę mienia” – jest on porównywalny z trwałością dębu, choć co intrygujące – dąb zwykle jest droższy, co wynika jednak z jego wyżej cenionych walorów estetycznych. Można jednakowoż stwierdzić, iż jesion ciemny jest wręcz twardszy i bardziej wytrzymały, niż droższy dąb, a jest to fakt znamienny. Co ważne, twardość surowca jest taka sama, niezależnie od nasycenia barw czy też, tym bardziej, występowania bieli. Z drugiej strony, parametry fizyczne w dużym stopniu zależne są od szerokości słojów. Drewno jesionu jest twarde i ciężkie, a przy tym elastyczne. Surowiec uzyskany z jesionu charakteryzuje się sporą twardością, co sprawia, że jest długowieczne, ale również dość trudne w obróbce. Jesion jest ciężki, lecz wytrzymały na uszkodzenia zewnętrzne i ścieranie. Mocny, ale wykazuje dużą elastyczność, dzięki której możliwe jest  jego modelowanie; parzenie sprawia, że drewno można bardzo łatwo wygiąć, a także wypolerować. Im węższe słoje, tym drewno jest bardziej podatne na przetwarzanie, a to z uwagi na wyraźną sprężystość. Generalnie, jesion to drzewo cechujące się dużą sprężystością, toteż obrabiane natychmiast po ścięciu nie stwarza problemów. Kurczliwość mała, skłonność do paczenia się i pęknięć desorpcyjnych niewielka. Trudno zapalne.

Gatunki o bardzo niskiej zawartości wody w stanie świeżym, poniżej 100 litrów, zajmują miejsce w ekskluzywnej grupie podobnych drzew. Z popularnych gatunków (w kontekście wody właśnie) znajdują się tutaj tylko dwa: akacja i jesion. Odparować z nich musimy jedynie (!) ok. 90 litrów wody. Akacja to przy tym również bardzo zwarte drewno, powoli oddające wodę. Jesion jest tu wyjątkowo wdzięczny: to drewno o wysokiej gęstości i bardzo małej zawartości wody, a do tego szybko schnące.

Główną wadą jesionu jest fakt, iż toleruje on jedynie warunki suche, zaś zmienna wilgotność powietrza może skutkować szybszym niszczeniem się wyrobów wykonanych z tego gatunku. Niedogodność tę można na szczęście obejść, o ile jednak zdecydujemy się na jesion wędzony – parametry fizyczne poprawiają się wówczas aż o 40%; wzrasta nie tylko twardość, ale także odporność na wilgoć. Jesion wędzony jest ponadto materiałem o większej stabilności oraz twardszym. Jesion wędzony to po prostu drewno poddane wcześniej specjalnej obróbce chemicznej – w parach amoniaku lub w tzw. wodzie amoniakalnej i podwyższonej temperaturze. To właśnie dzięki temu zabiegowi zmienia się nie tylko jego kolor (z jasnego, słomkowego na znacznie ciemniejszy i nasycony, z wyraźnymi słojami); na całym przekroju drewna zmieniają się podobnie parametry fizyczne.

 

OBRÓBKA
Drewno jesionowe szerokosłoiste jest niezwykle twarde; wykazuje dużą wytrzymałość, ale sprawia trudności przy obróbce. Drewno wąskosłoiste cechuje się natomiast mniejszą twardością. To właśnie drewno o właściwościach bardziej sprężystych, a zatem jego obróbka jest łatwiejsza. Przy gatunkach pierścieniowo-naczyniowych źródłem takiego stanu rzeczy jest morfologia struktury i udział drewna późnego w stosunku do drewna wczesnego w zakresie jednego przyrostu. W Polsce możemy spotkać się z wieloma gatunkami tego drewna – przede wszystkim wyróżniamy jednak dwa, a są to jesion ogrodowy oraz jesion leśny. Ten pierwszy jest drewnem szerokosłoistym, twardym, ciężkim, sprężystym, o dużej wytrzymałości i trudnym w obróbce skrawaniem. Jesion leśny to z kolei drewno wąskosłoiste miękkie, średnio ciężkie i o znacznie mniejszej wytrzymałości; jest łatwe w obróbce plastycznej, skrawaniem oraz obróbce wykończeniowej. Zazwyczaj drewno jesionu jest łatwe w obróbce gięciem. Łatwość obróbki, ogólnie rzecz biorąc, w dużej mierze zależy od wspominanej już szerokości słojów i związanego z tym udziału drewna późnego. Jesion wytwarza drewno niestety trudno łupliwe. Czym drewno jest ciemniejsze tym twardsze, odporne na ściskanie, uderzenia i pękanie.

Trzeba nadmienić, że obydwa jesiony różnią się zawartością celulozy w drewnie. Jesion leśny, brunatny, zawiera o wiele mniej celulozy, niż jesion polny, jasny. Panuje przekonanie, że wraz ze wzrostem zawartości celulozy rośnie także elastyczność drewna. Drewno jesionowe źle się barwi i równie źle się nasyca, dobrze daje się natomiast polerować i politurować; nadaje się do snycerstwa. Jest też odporne na działanie kwasów, choć trwałość naturalna jest dość mała.

leaves-141567

ZASTOSOWANIE
Drewno wąskosłoiste (miękkie) nie posiada dużo drewna późnego – nadaje się więc do produkcji wyrobów stolarskich, wobec czego korzystają z niego głównie stolarze – ściślej, jest to gatunek wykorzystywany bardzo często do produkcji schodów, podłóg, okien oraz oklein. Cenne cechy czynią go pierwszorzędnym materiałem stolarskim z racji zabarwienia. Jesion leśny bowiem, szczególnie puszczański, oprócz słoistości, odznacza się również ciemniejszą barwą; dzięki stosunkowej miękkości i rysunkowi preferowany jest w przerobie na okleiny. Jesion ogrodowy (polny) ma drewno jasne i elastyczne. Dawniej ceniony był przy produkcji sprzętu sportowego; współcześnie jednak z tego drewna wytwarza się sprzęt gorszej jakości.

Wysoka gęstość tego drewna oznacza jego sporą kaloryczność, co przekłada się na wykorzystywanie go w roli drewna opałowego, choć łupanie takiego drewna nie należy do rzeczy najłatwiejszych. Mimo to, drewno jesionowe jest znakomitym materiałem opałowym – pod tym względem postawić go można niemal na równi z grabowym: w odróżnieniu od grabiny ma ono jednak tę zaletę, że jakkolwiek jest trudno łupliwe, można je przełupywać łatwiej niż grabinę. Drewno szerokosłoiste (twarde) posiada też zastosowania konstrukcyjne, aczkolwiek drewno jesionowe, z powodu małej (jak na taki kontekst) trwałości, nie nadaje się do celów budowlanych.

Stosowane jest jednak głównie do wytwarzania uchwytów narzędziowych i sprzętu sportowego. Wykorzystywany jest także do budowy wioseł, nart, rakiet śnieżnych, ram plecaków oraz wszędzie tam, gdzie konieczne jest gięcie drewna. Niegdyś niezastąpione było również w sporządzaniu lanc, łuków i strzał (patrz: wikingowie). W okresie pierwszych igrzysk olimpijskich, z jesionu wykonywano oszczepy dla atletów.
 Natomiast liście oraz młode pędy jesionów stanowią bardzo dobrą paszę dla bydła i zwierzyny leśnej. Ma to już bardziej charakter ciekawostki; przejdźmy więc na dobre do nich.

 

CIEKAWOSTKI
Jesion został obwołany świetną alternatywą dla dębu, ponieważ jest równie wytrzymały, a jak wspomnieliśmy – tańszy. Konkretniej? Za metr kwadratowy jesionu pierwszej klasy jakości zapłacimy 80 zł. Klasa druga to wydatek rzędu 65 zł za metr kwadratowy, zaś klasa trzecia jest już niewiele tańsza – 60zł. Nie w każdym jednak sklepie ceny jesionu są niższe od cen dębu – w wielu z nich znajduje się on właściwie w tej samej kategorii cenowej. Warto poszukać więc miejsca, w którym nabędziemy jesion w atrakcyjnej cenie.

Oprócz wielu zalet technicznych drewna, jesion odegrał swoje role także… w mitach i legendach! W starożytności to niezwykłe drzewo przypisywane było Aresowi – czyli bogowi wojny. Pradawni wierzyli, że „jesionowi ludzie” stworzeni przez Zeusa (syna Kronosa), byli prekursorami używania jesionowych dzid. To fascynujące drzewo nie tylko jednak zadawało rany, ale też leczyło. Było podobno skutecznym lekarstwem na ukąszenia przez węże. Wierzono także, że zmarły, który został pochowany w trumnie jesionowej… od razu osiąga spokój wieczny. W późniejszych czasach, cóż – żadna strzała nie była aż tak celna i śmiercionośna, jak właśnie jesionowa. Zresztą jesion, według horoskopu celtyckiego, to także znak ludzi cechujących się ambicją, zmysłem syntezy, intuicją oraz wyobraźnią. Urodzeni pod tym znakiem mają być fantastami i ekscentrykami, którzy nie znoszą żadnych ograniczeń. Sam nie wiem, czy jestem urodzony pod tym właśnie znakiem, ale przyszedł już czas na ograniczenie – temat jesionu został bowiem wyczerpany.

Tagged , .

Wychowując się na wsi, nauczył się wielu praktycznych rzeczy przydatnych w leśnym rzemiośle. Tomek uczęszczając do Technikum Rybactwa Śródlądowego w Sierakowie, wstąpił do ZHP, po czym szybko objął funkcję drużynowego w hufcu Międzychód. Od tego czasu zaczął organizować pierwsze zajęcia dla młodzieży, głównie z terenoznawstwa oraz surwiwalu. Następnie po przygodzie z wojskiem otworzył swoją szkołę, gdzie jako instruktor uczy organizacje paramilitarne sztuki przetrwania w tematyce S.E.R.E. Nie są mu obce prace rzemieślnicze, na swojej życiowej drodze zdobywa także doświadczenie w pracy z drewnem jako stolarz i cieśla. Tomek na łamach Leśnego Rzemiosła chętnie dzieli się z Wami wiedzą z dziedziny między innymi pracy w drewnie, połowów ryb, maskowania i tropienia oraz szeroko rozumianego bushcraftu.

Zostaw komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

pięć − 2 =